Cách chạy chu trình nitơ cho bể cá mới

Chạy bể (nuôi vi sinh) là quá trình gây dựng một quần thể vi khuẩn nitrat hóa trong lọc của bể mới, để chúng biến amoniac độc thành nitrit rồi thành nitrat an toàn hơn nhiều. Khi chưa có cá, châm amoniac lên 2–3 mg/L và test mỗi 2–3 ngày. Phần lớn bể không cấy vi sinh sẵn sẽ xong sau 2–8 tuần, khi một liều đầy đủ biến mất trong 24 giờ và nitrit đo được bằng 0.

Thời gian chạy bểThường 2–8 tuần (không cấy vi sinh)
Liều amoniac2–3 mg/L, không quá ~5 mg/L
Tần suất testAmoniac + nitrit mỗi 2–3 ngày
Bể đã chạy xong khiHết một liều trong 24 giờ, nitrit = 0, nitrat tăng dần
Vi khuẩn xử lý nitritChủ yếu Nitrospira, không phải Nitrobacter
Đèn khi chạy bểKhoảng 6 giờ/ngày (bể thủy sinh)
Sau khi chạy xongThay 25–33 % nước mỗi tuần

Chu trình nitơ trong bể cá là gì?

Đây là chuỗi biến đổi giúp chất thải của cá trở thành thứ cá chịu được. Cá thải ra amoniac, thức ăn thừa, lá mục và một số loại phân nền còn bổ sung thêm. Nhóm vi sinh thứ nhất – vi khuẩn oxy hóa amoniac như Nitrosomonas, Nitrosospira (và cả một số vi khuẩn cổ, nhất là khi pH thấp) – chuyển amoniac thành nitrit. Nhóm thứ hai chuyển nitrit thành nitrat; nitrat tích tụ chậm và được loại bỏ qua thay nước và cây hấp thụ.

Bể mới gần như chưa có các vi sinh này, nên vài tuần đầu amoniac rồi đến nitrit tăng vọt. Thả cá lúc này là cá bị ngộ độc – dân chơi gọi là hội chứng bể mới. Chạy bể đơn giản là nuôi quần thể vi sinh trước, chủ yếu trên vật liệu lọc và các bề mặt trong bể, rồi mới cho bể gánh lượng cá thật.

Một điểm cần sửa so với sách cũ: bước xử lý nitrit hay được gán cho Nitrobacter, nhưng nghiên cứu năm 1998 do Timothy Hovanec dẫn dắt trên các bể nước ngọt cho thấy vi khuẩn dạng Nitrospira mới là thủ phạm chính, còn Nitrobacter không phát hiện được. Tài liệu nuôi trồng thủy sản vẫn liệt kê cả hai. Dù sao thì cách chạy bể bên dưới vẫn không đổi.

Vì sao amoniac nguy hiểm cho cá?

Vì một phần của nó tồn tại ở dạng amoniac tự do (NH3), độc gấp khoảng 100 lần ion amoni (NH4+) chiếm phần còn lại. Bộ test đo gộp cả hai thành tổng amoniac, và tỷ lệ phần độc tăng rất nhanh theo pH và nhiệt độ.

Mô của cá bắt đầu tổn thương ở khoảng 0,05 mg/L NH3, còn nitrit có thể gây hại từ khoảng 0,1 mg/L. Vì vậy cùng một con số trên bộ test sẽ nguy hiểm hơn nhiều trong nước cứng, kiềm so với nước mềm, axit – và cả hai đều không an toàn khi bể còn đang chạy. Nitrat, sản phẩm cuối, ít độc hơn nhiều và được giữ thấp bằng thay nước.

pH (ở 20 °C)Tỷ lệ NH3 độc trong tổng amoniac
7khoảng 0,4 %
8khoảng 3,8 %
9khoảng 28 %

Chạy bể mất bao lâu?

Thường 2–8 tuần với bể bắt đầu từ con số 0, nhưng các nguồn uy tín đưa ra con số rất khác nhau vì việc cấy vi sinh, pH và nhiệt độ ảnh hưởng tốc độ rất lớn:

Cứ tính khoảng một tháng, nhanh hơn thì coi như may mắn. Lời khuyên phổ biến là nước ấm, pH trên 7 sẽ chạy nhanh hơn, nhưng có những vi khuẩn nitrat hóa (ví dụ Nitrotoga, tối ưu quanh pH 6,8 và 22 °C) lại ưa nước mát, mềm hơn. Không có một điều kiện lý tưởng duy nhất; quy tắc chắc chắn là đừng để pH tụt dưới khoảng 7 khi chạy bể không cá.

Chạy bể không cá như thế nào?

Cho bể trống 'ăn' amoniac tinh khiết thay cho cá và để vi sinh phát triển nhờ nó. Đây là cách chạy bể nhân đạo và dễ kiểm soát hơn nhiều so với chạy bằng cá.

Về liều lượng, các nguồn không thống nhất: một trang của Aquarium Science cho rằng nên châm cao hơn nhiều. Chúng tôi dùng 2–3 mg/L – con số thận trọng của Dr Tim's (công ty của một nhà nghiên cứu vi khuẩn nitrat hóa) – vì amoniac hay nitrit quá cao sẽ kìm vi sinh lại chứ không làm chúng nhanh hơn.

  1. Đổ nước đã khử clo, chạy lọc và sưởi liên tục ngay từ ngày đầu. Vật liệu lọc sẽ là nơi chứa phần lớn vi sinh.
  2. Châm amoniac tinh khiết (amoni clorua, hoặc amoniac gia dụng không chất tạo bọt, không mùi thơm) lên khoảng 2–3 mg/L. Không vượt quá khoảng 5 mg/L.
  3. Test amoniac và nitrit mỗi 2–3 ngày. Khi amoniac giảm, châm bù khoảng một nửa liều ban đầu.
  4. Sau khoảng 9–12 ngày, amoniac bắt đầu giảm và nitrit xuất hiện; nitrit thường lên đỉnh quanh ngày 14–20. Cứ tiếp tục châm trong giai đoạn chậm này.
  5. Nếu nitrit vượt khoảng 5 mg/L hoặc pH tụt dưới khoảng 7, thay một phần nước; cả hai đều làm vi sinh chững lại.
  6. Khi bể qua được bài kiểm tra ở phần tiếp theo, thay nhiều nước để hạ nitrat rồi thả sinh vật từ từ.

Làm sao biết bể đã chạy xong?

Bể đã chạy xong khi nó xử lý hết một liều amoniac 2–3 mg/L trong vòng 24 giờ, không còn nitrit và nitrat vẫn đang tăng. Hãy kiểm tra đủ ba chỉ số:

Lưu ý: bể chỉ 'chín' tương ứng với lượng tải nó đã được nuôi. Quần thể vi sinh nuôi bằng liều nhỏ vẫn có thể quá tải nếu thả một đàn cá lớn cùng lúc, nên hãy thả dần từng đợt và cho ăn ít lúc đầu. Với bể thủy sinh, hãy test vào cùng một giờ mỗi ngày: amoniac có thể cao buổi sáng nhưng về 0 lúc chiều tối.

Vì sao bể chạy mãi không xong?

Bể 'đứng' chu trình gần như luôn do amoniac quá cao, nitrit quá cao hoặc pH đã tụt. Hãy xử lý bằng thay nước thay vì châm thêm bất cứ thứ gì.

Bể thủy sinh có cần chạy vi sinh không, hay cây là đủ?

Không. Cây có giúp, nhưng không thay được việc chạy bể. Cây mọc nhanh như cây cắt cành, rong đuôi chó (Egeria) hay Limnophila hút amoniac và nitrat, giúp bể mới ổn định hơn; nhưng cây mới trồng thường bị 'nhũn' và mất vài tuần mới ra rễ, trong khi phân nền và lá úa liên tục nhả amoniac. Vì thế chạy bể thủy sinh khó đoán hơn chạy bể trống không cá.

Vi sinh đóng chai và vật liệu lọc 'già' có giúp chạy bể nhanh hơn?

Có, nếu nguồn tốt. Vật liệu lọc lâu năm từ một bể khỏe mạnh đã mang sẵn quần thể vi sinh đang hoạt động và có thể rút ngắn thời gian chạy bể rất nhiều. Vi sinh sống đóng chai thì không đồng đều: các thử nghiệm độc lập được Wikipedia tổng hợp đánh giá tốt FritzZyme TurboStart và Tetra SafeStart, còn một số sản phẩm khác thì kém. Dùng gì cũng vậy, hãy tin bộ test hơn nhãn chai: một liều amoniac về 0 trong 24 giờ và nitrit bằng 0.

Bể chạy xong rồi thì làm gì tiếp?

Hạ nitrat xuống, rồi thả cá từ từ để vi sinh kịp tăng theo lượng tải.

Cây và sinh vật trong hướng dẫn

Hướng dẫn liên quan

Nguồn tham khảo

  1. FA16/FA031: Ammonia in Aquatic Systems — UF/IFAS Extension (University of Florida)
  2. Nitrospira-Like Bacteria Associated with Nitrite Oxidation in Freshwater Aquaria (Applied and Environmental Microbiology 64(1):258–264) — American Society for Microbiology
  3. Fishless Cycling — DrTim's Aquatics
  4. Fishless cycling — Wikipedia
  5. 2.15. Cycling a Planted Aquarium — Aquarium Science
  6. 17.2.1. Blackwater Biotope — Aquarium Science
  7. Starting a new aquarium — Tropica Aquarium Plants
  8. Nature Aquarium Starting from Zero — ADA (Aqua Design Amano)
  9. How to set up an underwater jungle aquarium — Practical Fishkeeping

Viết dựa trên các nguồn này; cập nhật lần cuối .

Khám phá thế giới sinh thái · Cẩm nang chăm sóc các loài · Hướng dẫn thủy sinh · Dữ liệu từ 591 bể thủy sinh thực tế · Mở trình thiết kế 3D